Historia Kopalni Złota w Złotym Stoku

Najstarszy znany zapis o górnictwie w Złotym Stoku pochodzi z 1273 r. — to wtedy książę Henryk IV Probus nadał cystersom z Kamieńca Ząbkowickiego przywilej na poszukiwania górnicze, formalnie rozpoczynając udokumentowaną historię tego ośrodka.

W kolejnych stuleciach miejscowość rosła wraz z górnictwem złota i arsenu, stając się ważnym punktem na szlaku śląskiej gospodarki. 

W średniowieczu eksploatacja była pracochłonna i oparta na prostych narzędziach, z czasem jednak rozwijały się metody przeróbki i hutnictwa. W XVI w. — złotym wieku Złotego Stoku — działało tu wiele hut, a roczna produkcja złota sięgała ok. 110 kg, co stawiało tutejszy ośrodek w czołówce regionu.

Tradycja wiąże Złoty Stok także z jednym z pierwszych na świecie udokumentowanych użyć czarnego prochu do odstrzału skał (1612 r.), co symbolicznie domyka epokę dawnych technik i otwiera nowoczesne górnictwo.

Do rozkwitu przyczynili się wielcy inwestorzy epoki — Fuggerowie z Augsburga oraz partnerzy (m.in. Welserowie, Thurzonowie). To oni konsolidowali kapitał, wprowadzali know‑how i budowali zaplecze hutnicze; ich obecność jest udokumentowana w źródłach archiwalnych.

Co ważne, najnowsze opracowania wskazują, że wycofanie się spółki Fugger–Thurzo następowało stopniowo (m.in. 1570 r.), a głośna „katastrofa Złotego Osła” powinna być dziś interpretowana ostrożniej — zdarzenie wiąże się z osuwiskiem, a skala ofiar pozostaje niepewna. W tym czasie udziały w gwarectwie miał również Wit Stwosz, co przeszło do lokalnej tradycji i przekazów.

Po okresie wojen i kryzysów wczesnonowożytnych na znaczeniu zyskało pozyskiwanie arszeniku (arseniku) — m.in. dzięki działalności Hansa Schärffenberga, aptekarza‑alchemika, który opracował metody odzysku ze złóż arsenowych (wzmiankowane w lokalnych przekazach i kompendiach).

W XIX w. przełom przyniosła metoda chlorowania wyprażonej rudy i ługowania związków chlorkowych; w Złotym Stoku wdrożył ją Wilhelm Güttler, a jego rodzina związała się z miejscem na dekady, inwestując też w infrastrukturę i zaplecze przemysłowe.

Złoty Stok był lokomotywą lokalnej gospodarki: napędzał rzemiosło, handel i osadnictwo.

O skali zaplecza świadczą dziesiątki zakładów przeróbczych w XVI w. oraz późniejsza infrastruktura: linia kolejowa Kamieniec Ząbkowicki – Złoty Stok (otwarta 3 XI 1900 r.) i wewnętrzna kolejka elektryczna w kopalni (od 1907 r.), które usprawniły transport urobku i ludzi.

Po II wojnie światowej wydobycie jeszcze trwało, lecz w latach 1961–1962 kopalnię zamknięto (różne źródła podają obie daty).

Po dekadach ciszy podziemia odzyskały życie jako atrakcja: 28 maja 1996 r. uruchomiono Podziemną Trasę Turystyczną „Kopalnia Złota”, udostępniając m.in. sztolnie Gertruda i Czarna, a później nowe odcinki.

Dziś obiekt łączy dziedzictwo techniki górniczej z nowoczesnym oprowadzaniem, wystawami i programami zwiedzania.